وزارت علوم ایران: اولین راهنمای ملی استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش منتشر شد

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ایران، نخستین ویرایش «راهنمای استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش» را منتشر کرد. این سند که با همکاری مؤسسه تحقیقات سیاست علمی کشور تدوین شده، چارچوبی اخلاقی، فنی و حقوقی برای بهره‌گیری مسئولانه از هوش مصنوعی در فعالیت‌های علمی ارائه می‌دهد.

با گسترش ابزارهایی مانند ChatGPT، DeepSeek، Copilot و Gemini، این راهنما تلاش می‌کند ضمن استفاده از مزایای این فناوری‌ها، از تهدیدهایی مانند تقلب علمی، سوگیری الگوریتمی، نقض حریم خصوصی و بی‌عدالتی در ارزیابی‌ها جلوگیری کند.

چرا این راهنما ضروری است؟

هوش مصنوعی مرزهای سنتی پژوهش را درنوردیده است. این فناوری هم فرصت‌های بی‌سابقه‌ای آفریده و هم چالش‌های جدی اخلاقی و علمی. به باور تدوین‌کنندگان، رعایت اصول شفافیت، عدالت، مسئولیت‌پذیری و حفظ کرامت انسانی، شرط اساسی استفاده سالم از هوش مصنوعی در محیط‌های علمی است.

مهم‌ترین محورهای راهنما

1- الزامات اخلاقی

هفت اصل بنیادین در این راهنما برجسته شده است: انسان‌محوری، شفافیت در استفاده از AI، حریم خصوصی و امنیت داده، عدالت و پرهیز از سوگیری (جنسیتی، نژادی و طبقاتی)، مسئولیت‌پذیری پژوهشگر، پایداری زیست‌محیطی و پایبندی به قوانین مالکیت فکری.

2- طبقه‌بندی داده‌ها و ابزارهای مجاز

داده‌ها به چهار سطح تقسیم می‌شوند: عمومی، حساس، محرمانه و سری. استفاده از داده‌های محرمانه و سری در ابزارهای عمومی و ابری مطلقاً ممنوع است. برای داده‌های محرمانه علمی، فقط ابزارهای تأییدشده توسط واحد فناوری اطلاعات یا کمیته تخصصی هوش مصنوعی مجاز هستند.

3- مصادیق استفاده مجاز و غیرمجاز

مجاز: ترجمه و ویرایش متون با نظارت مؤلف، ایده‌پردازی اولیه و طوفان فکری، مرور و خلاصه‌سازی منابع علمی، تولید پیش‌نویس کد یا نمودار، تحلیل داده و کدنویسی (پس از تأیید صحت توسط پژوهشگر)

غیرمجاز (مصادیق تقلب): کپی مستقیم پاسخ هوش مصنوعی و ارائه به عنوان کار شخصی، ویرایش جزئی متن تولیدشده و تحویل آن در تکالیف درسی، تولید کد بدون درک عملکرد آن، تولید داده‌های جعلی یا دستکاری نتایج تجربی

4-چگونه به هوش مصنوعی ارجاع دهیم؟

این راهنما الگوهای ارجاع استاندارد را برای سبک‌های رایج ارائه می‌دهد: APA (OpenAI, 2023)، MLA (ChatGPT)، شیکاگو (پانوشت) و هاروارد (ذکر نام OpenAI و تاریخ دسترسی). برای تصاویر تولیدشده با DALL-E نیز باید در متن و فهرست منابع ارجاع داد.

5- سیاست ناشران و داوران

ناشران معتبر بین‌المللی مانند نیچر، الزویر و اشپرینگر تصریح کرده‌اند: داوران نمی‌توانند از AI برای نگارش گزارش داوری یا تصمیم‌گیری نهایی استفاده کنند. بارگذاری اطلاعات محرمانه مقالات در پلتفرم‌های شخص ثالث ممنوع است. حتی اگر داور از AI کمک بگیرد، مسئولیت کامل تحلیل و قضاوت همچنان بر عهده خود اوست.

6- کاربرد هوش مصنوعی در رشته‌های تخصصی

• علوم پایه و مهندسی: تحلیل داده‌های آزمایشگاهی، مدل‌سازی، بهینه‌سازی فرآیندها و طراحی الگوریتم‌های تصمیم‌یار (با نظارت انسانی)
• علوم اجتماعی: تحلیل شبکه‌های اجتماعی و داده‌کاوی همراه با تفسیر انسانی و پرهیز از سوگیری
• هنر و معماری: خلق آثار بصری با ابزارهایی مانند Midjourney و DALL-E (با ذکر میزان استفاده و رعایت مالکیت فکری)
• علوم پزشکی: تحلیل تصاویر پزشکی و شناسایی الگوهای بیماری تنها با تأیید متخصص و رعایت حریم خصوصی بیماران

7- نظارت، ارزیابی و رسیدگی به تخلفات

برای حفظ صداقت علمی، این راهنما سازوکارهای زیر را پیش‌بینی کرده است: تشکیل کمیته‌های تخصصی اخلاق پژوهش و هوش مصنوعی، تهیه فرم‌های خوداظهاری، استفاده از نرم‌افزارهای تشخیص متن تولیدی (با تأکید بر اینکه خروجی این ابزارها به تنهایی مبنای اثبات تخلف نیست)، بازنگری دوره‌ای سیاست‌ها و رسیدگی منصفانه با رعایت حق دفاع.